26 sierpnia 2025 roku odbył się dziesiąty – jubileuszowy spacer historyczny po świdnickiej katedrze. Celem każdego spaceru jest przybliżenie uczestnikom dziejów świątyni oraz jej bogactwa duchowego i kulturowego. Tym razem proboszcz katedry ksiądz Marcin Gęsikowski i mgr Anna Kościów (konserwator dzieł sztuki) oprowadzili zgromadzonych „Szlakiem gotyckich Madonn”. Rozpoczął się on przed katedrą od strony zachodniej, gdzie do wnętrza świątyni prowadzą cztery ozdobne portale. W tym miejscu szczególną uwagę przykuwa figura Marii z Dzieciątkiem umieszczona na kolumnie, między parą środkowych portali. Przypuszcza się, że usytuowanie rzeźby, jak i jej wizerunek, zaczerpnięte zostało z rozwiązań znanych w klasycznogotyckich katedrach francuskich:
„Historia nie wyjaśnia, jakie tajemne moce sprawiły, że Najświętsza Maria Panna usunęła w cień wszystkich męczenników i wyznawców, którym pierwotnie poświęcono wszystkie katedry Francji, i stała się ich wyłączną patronką” – Georges Duby; Czasy katedr Sztuka i społeczeństwo 980-1420.
Patronat Najświętszej Marii Panny nad świdnicką świątynią został zapomniany w okresie reformacji. W latach 1893-1895 zachodnia fasada i wieża przeszła gruntowną renowację, regotyzację. Wtedy to nad gotyckim oknem witrażowym (wysokie na 18 m i szerokie na 6 m) umieszczono kamienną figurę Madonny z Dzieciątkiem. Jedną z przypór zachodniej fasady zdobi nasłupna rzeźba świętej Anny Samotrzeć z 1496 roku – datę powstania dzieła można odczytać na wijącej się wstędze. Święta Anna, matka Marii, ukazana jest z dziewczęcą Marią i małym Jezusem. Słowo samotrzeć oznacza we troje razem, dlatego w chrześcijańskiej ikonografii święta Anna zyskała ten przydomek. Kolejne wizerunki Najświętszej Marii Panny zostały przedstawione, z zadumą i interesującym omówieniem, we wnętrzu świątyni. W południowej nawie wyróżnia się barokowa kaplica Matki Bożej Świdnickiej, od 2000 roku Sanktuarium Matki Bożej Uzdrowienia Chorych w Świdnicy. W ołtarzu kaplicy, w okazałej złoconej ramie, widnieje malowany na desce gotycki wizerunek Matki Bożej Świdnickiej zwany „Madonna In Sole / Pani w słońcu”. Tuż obok, w tej samej nawie stoi na postumencie największa na Dolnym Śląsku Pieta, przedstawiająca martwego Jezusa Chrystusa leżącego na kolanach opłakującej go Matki Bożej. Rzeźba wykonana jest z drewna lipowego, wysokość jej wynosi 180 cm. Umieszczony na podstawie napis: „Origo hujus 1499 imaginis est” („Dzieło to powstało w 1499 roku”) nie odpowiada czasowi powstania rzeźby, która – jak orzekli historycy sztuki została wykonana w pierwszej ćwierci XV wieku. Kaplicę świętego Józefa rozświetla duży neogotycki witraż ukazujący Marię z Dzieciątkiem – inspirowany obrazem „Regina Pacis / Królowa Pokoju” Franza Ittenbacha, z 1868 roku. Został on wykonany w pracowni witrażowej Seilera we Wrocławiu. Firma Adolpha Seilera działała w latach 1846-1945 i należała do znaczących pracowni witrażowych w Europie Środkowej. Od 1861 roku do 1945 roku nosiła nazwę „Instytut witrażowy Adolpha Seilera”. W 1873 roku, wspomniany już witraż, był eksponowany na światowej wystawie w Wiedniu i otrzymał nagrodę. Dla świdnickiej świątyni zakupił go Hugo Simon, jeden z najbardziej zasłużonych proboszczów świdnickiej katedry. W północnej nawie, obok ołtarza świętego Judy Tadeusza znajdują się gotyckie drzwi z drugiej połowy XV wieku. Prowadzą one do niedostępnej dla ogółu dawnej biblioteki kościelnej. Drzwi okute są na krzyż żelazną taśmą. Pola między taśmami zostały pokryte trybowanymi płytkami blachy żelaznej w kształcie rombów, które przedstawiają Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny w dwóch wizerunkach: Marii z liliami (w tradycji chrześcijańskiej symbolizuje czystość) i z wstęgą, Archanioła Gabriela z wstęgą oraz (symbole heraldyczne) śląskiego orła i czeskiego lwa.
Dużym przeżyciem dla uczestników dziesiątego spaceru historycznego było wejście na Chór Mieszczan, zwany też Chórem Bractwa Maryjnego, i obejrzenie z bliska ołtarza szafiastego oraz jego na co dzień nie eksponowane elementy. Ołtarz Maryjny powstał w kręgu artystycznym wzorującym się na rzeźbionym poliptyku – mistrza z Norymbergii Wita Stwosza – Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w kościele Mariackim w Krakowie. Warto w tym miejscu wspomnieć, że 14 sierpnia 2024 roku po wieczornej Mszy świętej w Wigilię uroczystości Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny miał miejsce drugi spacer historyczny poświęcony tylko temu ołtarzowi. Szczegółowo omówił go, znawca sztuki gotyckiej, profesor dr hab. Romuald Kaczmarek, dyrektor Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego. Pentaptyk (ołtarz szafiasty) w świdnickiej katedrze składa się z części środkowej, którą wypełnia kompozycja rzeźbiarska oraz dwóch par ruchomych skrzydeł podzielonych (poziomo) na kwatery, obustronnie malowane. Stosownie do okresu roku liturgicznego skrzydła były otwieranie lub zamykane i umożliwiały trzy wersje wyglądu: powszechną, niedzielną oraz świąteczną.
Odsłona trzecia pentaptyku na dni powszednie jest najskromniejsza, bez złoceń. Przedstawia na zamkniętych skrzydłach osiem malowanych wizerunków świętych (ujętych parami). Kwatera pierwsza – święty Liboriusz z Le Mons, w stroju biskupa i księgą, na której osadzone są kamyki. Święty chronił przed kamicą nerkową. Święty Erazm z Formio, biskup, męczennik, trzyma kołowrót z nawiniętymi nań wnętrznościami. Patron osób cierpiących na bóle brzucha i kolki. Kwatera druga – święty Sebastian, męczennik rzymski ze strzałami w ciele, chronił przed chorobami zakaźnymi, a w szczególności przed dżumą. Święty Roch w stroju pielgrzyma, wskazuje ręką na ranę na udzie, będąca jednym z objawów dżumy. Podobnie, jak święty Sebastian miał chronić w czasie epidemii dżumy. Choroba ta dotarła do Europy w październiku 1347 roku. Ze względu na towarzyszące jej objawy zwano ją „Czarną Śmiercią”. Każda zarażona osoba umierała w okrutnych męczarniach. Średniowieczna zaraza była jedną z największych epidemii w dziejach ludzkości. Kwatera trzecia – święty Makary, biskup Jerozolimy. Był świadkiem odnalezienia relikwii Drzewa Krzyża Świętego przez cesarzową Helenę. Święty Jodok, przedstawiony w stroju pielgrzyma z laską. Leżące u jego stóp insygnia władzy korona i berło symbolizują, że zrezygnował z należnego mu dzięki urodzeniu udziału we władzy (syn hrabiego Bretanii Juthuela) i został pustelnikiem. Kwatera czwarta – święty Antoni opat pustelnik, z laską pielgrzyma. Poświęcał każdą wolną chwilę życia na modlitwę i medytację. Choć pochodził z zamożnej rodziny, postanowił jednak wszystko co posiadał rozdać biednym i potrzebującym. Święty Antoni ukazany jest ze świnią (stoi przy jego prawej nodze), gdyż w tradycji ludowej jest patronem trzody chlewnej. Święty Onufry, asceta. Przedstawiony z przysłaniającymi mu ciało włosami oraz przepaską z gałęzi i liści. W ręce trzyma Hostię, ponieważ w każdą niedzielę przychodził do niego Anioł z Komunią Świętą. Korona na głowie oznacza jego królewskie pochodzenie. Przez 60 lat żył samotnie na pustyni w ciągłym poście i modlitwie. Patron mnichów, pielgrzymów i tkaczy. Należy jeszcze dodać, że rozpoznanie świętych (oprócz atrybutów) ułatwiają inskrypcje z ich imionami widniejące na górnej, poziomej, ramie poszczególnej kwatery.
Druga odsłona pentaptyku. Na ośmiu kwaterach przedstawione są Sceny Pasji Chrystusa: 1 – Modlitwa w Ogrodzie Oliwnym (Getsemani). Miejsce, w którym Jezus przebywał podczas modlitwy i dialogu z Bogiem po Ostatniej Wieczerzy. 2 – Pojmanie Jezusa. Został zdradzony pocałunkiem w policzek przez Judasza. Święty Piotr stanął w obronie Jezusa, wyciągnął miecz, uderzył stojącego na czele straży cesarskiej Malchusa (sługę arcykapłana) i obciął mu prawe ucho. Scena przedstawia Chrystusa zanim go związano, gdy trzyma w ręce obcięte ucho. Po chwili uczynił cud, całkowicie przywrócił ucho Malchusowi. 3 – „Ecce Homo”. Łacińskie wyrażenie oznacza „Oto Człowiek”, pochodzi z Ewangelii św. Jana J 19, 5. Słowa wypowiedziane przez rzymskiego namiestnika Judei Poncjusza Piłata stały się w sztuce tytułem motywu ikonograficznego ukazującego poniżonego i umęczonego Chrystusa, w koronie cierniowej, po biczowaniu i przed ukrzyżowaniem. Gdy powiedział on do tłumu te słowa – liczył, że widok cierpiącego Jezusa wzbudzi litość w zgromadzonych. Tak się jednak nie stało. Wtedy Piłat obmył sobie ręce na dowód, że zrzeka się całkowicie odpowiedzialności za to czego żądał tłum, kary śmierci przez ukrzyżowanie. 4 – Szymon z Cyreny pomaga nieść krzyż Jezusowi. Szymon był przypadkowym przechodniem, który został zmuszony przez rzymskich żołnierzy, aby pomógł Jezusowi w niesieniu krzyża na Kalwarię (po hebrajsku Golgota). 5 – Biczowanie Jezusa przywiązanego do słupa kamiennego. 6 – Cierniem ukoronowanie. 7 – Ukrzyżowanie. W chrześcijaństwie krzyż jest symbolem ofiary Chrystusa i zbawienia. 8 – Zdjęcie ciała martwego Chrystusa z Krzyża.
Pierwsza odsłona pentaptyku, świąteczna. Szafę środkową wypełnia kompozycja rzeźbiarska, która ze sceną Zaśnięcia i Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny stanowi główny akcent plastyczny i ideowy całego ołtarza. W centrum kompozycji ukazana jest klęcząca Maria, z zapaloną gromnicą, w otoczeniu apostołów. Podtrzymuje ją święty Jan. Obok, ubrany w płaszcz biskupi, święty Piotr trzyma naczynie z wodą święconą. Widoczna jest na nim data powstania ołtarza 1492 rok. Nad sceną Zaśnięcia Marii znajduje się scena Wniebowzięcia duszy Marii do nieba. Przedstawia ona Chrystusa w asyście aniołów unoszącego ku niebu jej duszę, wyobrażoną jako dziecko, które Syn trzyma w ramionach. Na skrzydłach uroczystej odsłony, na sześciu kwaterach, zostały umieszczone następujące sceny: 1 – Zwiastowanie Marii przez Archanioła Gabriela. Anioł zwiastowania przekazał radosną nowinę o poczęciu Syna Bożego. W ręce trzyma złocistą różdżkę (symbol posłańca) z rozwiniętą banderolą, na której widnieją pierwsze słowa Pozdrowienia Anielskiego:„Ave Maria, gratia plena” („Zdrowaś Mario, łaski pełna”). Długie włosy Marii przypominają o jej panieństwie. A otwarta księga oznacza znajomość Marii (Niewiasty) proroctw Starego Testamentu dotyczących przyjścia Mesjasza, które spełni się w osobie Jezusa Chrystusa. 2 – Narodzenie Jezusa Syna Bożego w Betlejem. Scena przedstawia stajenkę z dzieciątkiem Jezus w żłobku oraz Marię z Józefem. Nad nimi trzej aniołowie trzymają wstęgę z łacińskim napisem: „Gloria In excelsis Deo” („Chwała Bogu na wysokości”). 3 – Pokłon Trzech Króli. Kościół katolicki 6 stycznia obchodzi uroczystość Objawienia Pańskiego. W polskiej tradycji nazywa się świętem Trzech Króli. Upamiętnia ono przybycie Mędrców ze Wschodu do Betlejem, aby oddać pokłon i złożyć dary nowonarodzonemu Jezusowi. W Polsce Orszak Trzech Króli po raz pierwszy odbył się w Warszawie w 2009 roku, wyjątkowo 4 stycznia, gdyż szósty stycznia był wtedy dniem roboczym. W Świdnicy Orszak Trzech Króli pierwszy raz przeszedł ulicami miasta w 2013 roku. Uroczysty przemarsz w 2025 roku odbył się pod hasłem „Kłaniajcie się Królowie!”. 4 – Ofiarowanie Dzieciątka Jezus Bogu Ojcu w Świątyni Jerozolimskiej. 5 – Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. 6 – Wniebowstąpienie Zbawiciela z Góry Oliwnej.
Predella (część ołtarza oparta o stół ołtarzowy) stanowi ważny element artystyczny i symboliczny. Znajdują się w niej popiersia świętej Jadwigi Śląskiej, świętej Heleny cesarzowej i świętej Elżbiety Węgierskiej.
Święta Jadwiga Śląska (1174-1243) pochodziła z Bawarii, z wysoko stojących w hierarchii społecznej przodków z rodu Andechs. Była żoną księcia śląskiego Henryka I Brodatego, matką siedmiorga dzieci. Syn Henryk II Pobożny poległ w bitwie z Tatarami pod Legnicą w obronie wiary chrześcijańskiej, w 1242 roku. Święta Jadwiga zasłynęła ze swej pobożności, z licznych fundacji wspólnot zakonnych, szpitali i przytułków, a przede wszystkim jako opiekunka ubogich, chorych i więźniów. Kanonizowana 26 marca 1267 roku. Patronka Śląska. Święta Helena cesarzowa choć najprawdopodobniej pochodziła z niższej klasy społecznej została matką cesarza Konstantyna Wielkiego i cesarzową rzymską. Odnalazła i sprowadziła do Konstantynopola relikwie Drzewa Krzyża Świętego. Ze względu na swoje odkrycia archeologiczne jest patronką archeologów. Święta Elżbieta Węgierska (1207-1231) pochodziła z królewskiego rodu. Jej życie było pełną realizacją ewangelicznej miłości Boga i człowieka. Słynęła z hojności codziennego rozdawania chleba ubogim. W predelli została ukazana w dostojnej szacie i miską z chlebem. Kanonizowana 27 maja 1235 roku. Patronuje powstałemu w 1842 roku Zgromadzeniu Sióstr świętej Elżbiety.
Ołtarz Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny został ufundowany za czasów proboszcza Stanisława Bernwalda, który pełnił tę funkcję w latach 1477-1508. Przed kaplicą Matki Boskiej Częstochowskiej (dawniej kaplica Bożego Ciała) zachowała się jego tablica nagrobna. Warto nadmienić, że podczas spaceru wspomniano także o obrazie z epitafium Stanisława Bernwalda z przedstawieniem „Ukrzyżowania”. Od 1951 roku znajduje się on w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Obecnie eksponowany jest w muzeum na wystawie stałej – Sztuka Śląska XIV-XVI wieku. Jeszcze inny wspomniany obraz, zdobiący niegdyś wnętrze świątyni, pochodzi z epitafium Hannosa vom Berge, ławnika i rajcy miasta Świdnicy, z przedstawieniem „Marii z Dzieciątkiem w otoczeniu świętych”. Od powojnia znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Oba dzieła ukazują Matkę Bożą w otoczeniu świętych, wśród których zostali uwiecznieni patroni świdnickiej katedry święty Stanisław i święty Wacław. W gotyckiej krypcie pod ołtarzem głównym świątyni do niedawna wisiała przyścienna rzeźba z początku XV wieku – Madonna z Dzieciątkiem (została przeniesiona w inne miejsce).
Wymienione wyżej trzy przedstawienia Marii Matki Chrystusa były prezentowane na wystawie „Świdnica w kulturze i sztuce na tle dziejów” w salach Muzeum Dawnego Kupiectwa w Świdnicy – w 2010 roku, od siódmego lipca do dwunastego września.
Na zakończenie należy zaznaczyć, że organizatorem wszystkich spacerów historycznych jest proboszcz katedry ksiądz Marcin Gęsikowski i Świdnicka Fundacja św. Ignacego Loyoli.
